چگونه کتاب قوی سیاه می تواند دیدگاه ما را به مفهوم استراتژی تغییر دهد

نویسنده: نسیم نیکولاس طالب ، مترجم: دکتر محمد جعفر محجوب

کتابی که میخکوب‌تان می کند!

اگر از من درباره پنج کتابی که بیشترین تاثیر را بر زندگی شخصی و حرفه ای ام داشته اند بپرسند، بی تردید کتاب قوی سیاه نسیم نیکولاس طالب یکی از آنهایی که نام خواهم برد، تاثیر این کتاب بر من آنقدر بوده است که هر سال از ترس آنکه مبادا آموزه هایش را فراموش کنم حتما یک بار بازخوانی اش می کنم.

داستان از اینجا شروع شد که در یکی از صنایع فولادی کشور مشغول مشاوره تحلیل ریسک در حوزه ایمنی بودم ( تحلیل ریسک های ایمنی سرراست تر و بسیار مشخص تر و آسان تر از گونه های دیگر مانند ریسک های استراتژیک است) نوبت به تحلیل ریسک ایمنی خط اسیدشویی رسید، حوضی که در آن اسید غلیظ ریخته اند تا ورق های فولادی قبل از عملیات نورد سرد شسته شوند. همه حضار جلسه گفتند اگرچه افتادن کارگران در این حوض عواقب وخیمی دارد، اما احتمالش زیاد نیست زیرا نرده بلندی دارد و درب آن هم دو قفل دارد که یکی نزد مدیر ایمنی و آن دیگر در اتاق مدیر تولید است و در صورت حضور هر دو این در باز می شود! با این توضیحات جمع بندی این بود که احتمال افتادن کسی در این حوض بسیار کم است و باید ریسک آن را اندک تخمین بزنیم! اما ناباورانه یکی از کارگرها اظهار نظر کرد که: اگر کارگری به بالای نرده برود و به داخل حوض شیرجه بزند چه؟ همه حیران شدند؟ مگر می شود؟ چرا نشود؟ قبلا که اتفاق نیافتاده؟ خوب نیفتاده باشد!

کتاب نسیم طالب درباره چنین رویدادهایی است، ریسک های بسیار نادر، بسیار تاثیر گذار و مطلقا غیر قابل پیش بینی که اتفاقا سرنوشت ما بیش از آنکه به برنامه ریزی ها و تلاش هایمان بستگی داشته باشد به وقوع این قوهای سیاه ربط دارد! درست یا غلط جواب دادن به یک تست کنکور می تواند سرنوشت فردی را برای همیشه تغییر دهد یا یک بیماری می تواند رشته سالها برنامه ریزی  و اقدام را پنبه کند دیداری برنامه ریزی نشده با فردی می تواند فرصت ها و تهدیدهای زیاد برای ما به وجود بیاورد!

کتاب سترگ نسیم طالب درباره قوهای سیاه، منشا پیدایش آنها، تاثیرگذاریشان و شیوه زندگی کردن در دنیای قوهای سیاه است! کتاب با خاطرات کودکی نسیم طالب آغاز می شود که چگونه ناباورانه و پیش بینی نشده، فضای بسیار آرام کشور لبنان دستخوش جنگ های داخلی شد و همگان در تحلیل دلایل و ریشه های آن ناتوان مانده بودند و حتا پدربزرگ او که آن زمان وزیر کشور لبنان بود هم نمی دانست که چه شده است و سطح اطلاعاتش راجع به آن وقایع چندان از راننده اش بیشتر نبود!

نسیم طالب منشا قوهای سیاه را به نظریه ریاضی فرکتال ها ربط می دهد و می گوید، تجمیع و تزاید بعضی از موضوعات که ماهیت فرکتال دارند قابل مشاهده نیست، دانه های شن روی هم جمع می شوند و تپه های کوچک را می سازند، تپه های کوچک کوه ها را و کوه ها رشته جبال را، همه اینها یک شکل اند و در اثر تجمیع یکدیگر ایجاد شده اند اما وقتی بر روی کوه ایستاده ایم، متوجه این تجمیع نمی شویم! ما نمی توانیم قوهای سیاه را پیش بینی کنیم، زیرا اطلاعات آن در دوره زمانی که ما از آن آگاهیم وجود ندارد! بی شک هرگونه پیش بینی می بایست بر اساس اطلاع از وقایع قبلی باشد، حتا ماهیت پیش گویی نیز همین است، ما باید رویدادی را قبلا حداقل دیده باشیم یا شنیده باشیم تا بتوانیم آن را به آینده نسبت دهیم اما ماهیت قوهای سیاه به گونه ای است که هیچ نشانه ای در گذشته در اختیار ما ندارند.

ریسک های اجتماعی، سیاسی و اقتصادی نیز همین گونه هستند، مدام تجمیع می شوند و ما متوجه آنها نمی شویم تا یک باره اثر کنند و زندگی ما را دستخوش تغییر نمایند آن موقع  است که با تحلیل های پسینی سعی می کنیم دلایل اتفاق افتادنش را بیابیم اما آن موقع دیگر فایده ای ندارد، قوی سیاه اثر کرده است و معما چو حل گشته، آسان شده است!

نسیم طالب نمونه های بسیار زیادی از قوهای سیاه را مثال می زند، ناتوانی انسان ها در شناختشان را تحلیل می کند، بر غیر قابل پیش بینی بودنشان تاکید می کند و آن را با روش های علمی ریاضی، اقتصادی وفلسفی تشریح می نماید که این میزان از انسجام و عمق در تحلیل و تبیین مطلب خواننده را به تحیر وا می دارد.

قوی سیاه یک کتاب فلسفی است اما من آن را مشخصا درباره استراتژی می دانم! زیرا تمامی باورهای ذهنی ما درباره استراتژی و ریسک را به هم می زند. تاکید قوی سیاه برآن است که آینده تاثیر گذار، غیر پیش بینی است و آن دسته از ریسک ها و رویدادهای که می توان با بهره گیری از داده های گذشته پیش بینی کرد هم چندان تاثیرگذار و درخور بررسی نیستند! پس تکلیف تحلیل های بسیار پایه ای استراتژیک مانند تحلیل محیط، تحلیل سناریو، آینده پژوهی و … چه می شود؟ و سوال مهم دیگری که نسیم طالب تا حدودی در این کتاب و البته بیشتر در کتاب پادشکننده ( که در سایت آن را هم معرفی کرده ام) پاسخ داده است این خواهد بود: سرنوشت استراتژی گذاری و برنامه ریزی در جهان قوهای سیاه چه می شود!

ترجمه بی نظیر و نثر فاخر و روان دکتر محجوب، به لذت خواندن این کتاب افزوده است

حسین نوریان، مشاور مدیریت استراتژیک