تحول دیجیتال، تلاقی منفعت و مخاطره، چگونه ریسک های تحول دیجیتال را تحلیل و مدیریت کنیم

ضرورت تحلیل ریسک های تحول دیجیتال پیش از شروع به اقدام

در این مقاله می خواهم بر اساس شواهد عینی پروژه های انجام شده در حوزه تحول دیجیتال در کشور و نیز پژوهش های انجام شده در سطح جهان به ریسک های این حوزه بپردازم، اما به نظرم بهترین شروع آن است که مهم ترین ریسکی را که شخصا در حوزه تحول دیجیتال شناختم بیان کنم و آن است که مدیران ارشد بدون داشتن شناخت کامل، استراتژی درست و رهبری سازمانی سازگار و صرفا بر اساس به روز بودن و جذاب بودن این شیوه مدیریتی جدید به سراغ آن بروند!

تحول دیجیتال امروز نه صرفاً یک پروژه فناوری، بلکه یک راهبرد بقا برای سازمان‌هاست. در جهان رقابتی کنونی، بانک‌ها، شرکت‌های تولیدی، سازمان‌های خدماتی و حتی دولت‌ها به‌طور فزاینده‌ای به سمت دیجیتالی‌سازی فرایندها و مدل‌های کسب‌وکار حرکت می‌کنند و طبیعی است در این زمینه سرمایه گذاری هنگفتی می شود اما در بسیاری از موارد بازدهی آن متناسب با انتظار از پیش تعیین شده نیست، ملموس تر بگویم، نتایج شگفت انگیز نمونه های موفق انجام شده در کشور و البته جهان، آنچنان پرزرق و برق است که سوابق شکست های مختلف را می پوشاند و کسی به آنها توجه نمی کند زیرا مدیران معمولا تمایلی ندارند که پای صحبت شاهدان خاموش! یعنی مدیران شکست خورده بنشینند!

اینگونه است که تاریخ تحولات دیجیتال در دو دهه اخیر نشان می‌دهد که بخش قابل‌توجهی از این تلاش‌ها یا شکست خورده‌اند یا دستاوردی کمتر از پیش‌بینی‌ها داشته‌اند. گزارش‌های شرکت های مختلف از جمله مکنزی و دیلویت نشان می‌دهد که تنها حدود ۳۰ درصد از پروژه‌های تحول دیجیتال به اهداف اصلی خود دست می‌یابند. دلیل این نرخ شکست بالا، بیش از آنکه به کمبود فناوری مربوط باشد، ناشی از عدم تحلیل و مدیریت ریسک است.

چرا تحلیل ریسک های تحول دیجیتال حیاتی است؟

سرمایه‌گذاری‌های عظیم و پرمخاطره

پروژه  های تحول دیجیتال معمولا از جمله سنگین و پرهزینه ترین پروژه های سازمانی هستند از راه حل های نرم افزاری قدیمی مانند سیستم های اطلاعاتی و برنامه ریزی سازمان گرفته تا مهاجرت به زیرساخت های رایانش ابری و پلتفرم های هوش مصنوعی همه مستلزم صرف هزینه های هنگفت هستند شکست این پروژه ها معادل هدررفت سرمایه ای است که بازگشت آن  دشوار یا ناممکن خواهد بود

شرکت جنرال الکتریک میلیاردها دلار در ایجاد پلتفرم دیجیتال «Predix» سرمایه‌گذاری کرد؛ اما به دلیل برآورد نادرست ریسک‌های بازار و فنی، پروژه شکست خورد و بخش بزرگی از ارزش سهام آن از بین رفت. این نمونه به‌خوبی نشان می‌دهد که هر تصمیم دیجیتال بدون تحلیل ریسک می‌تواند پیامدهای فاجعه‌بار داشته باشد.

 پویایی سریع و غیرقابل پیش‌بینی محیط فناوری ریسک های تحول دیجیتال را افزایش می دهد

تحول دیجیتال در محیطی بسیار پویا و پرشتاب، نامطمین و پیش بینی ناپذیر رخ می دهد، فانوری ها به سرعت تکامل می یابند و رقبا با نوآوری وارد بازار می شوند و الزامات قانونی و امنیتی مدام تغییر می کند، چنین فضایی مملو از عدم قطعیت است و تحلیل ریسک ابزاری است برای تبدیل این ناشناخته ها به آگاهی های قابل مدیریت

آمازون با وجود سرمایه‌گذاری عظیم در فناوری‌های جدید، همواره با تحلیل ریسک‌های فناورانه حرکت کرده است. مثلاً هنگام توسعه سرویس‌های ابری AWS، شرکت علاوه بر فرصت‌های درآمدی، تهدیدهای امنیتی و زیرساختی را شناسایی کرد و همین باعث شد بتواند در برابر رقبای پرشماری مانند مایکروسافت و گوگل موقعیت خود را تثبیت کند.

 اهمیت اعتماد ذی‌نفعان

در بسیاری از صنایع شکست در پروژه های دیجیتال صرفا به معنی از دست رفتن منابع مالی نیست بلکه می تواند به بحران اعتبار و تخریب شدید برند منجر شود، مشتریان، سرمایه گذاران و حتا نهادهای نظارتی و قانونی در برابر اختلالات و نابسامانی های این حوزه حساس هستند و تحلیل ریسک راهی است برای حفاظت از اعتبار و پیشگیری از فروپاشب اعتماد

نمونه‌ی بانک TSB در بریتانیا در سال ۲۰۱۸ نشان می‌دهد که یک خطای دیجیتال چگونه می‌تواند به بحران اعتماد تبدیل شود. در جریان مهاجرت سامانه‌های بانکی به پلتفرم جدید، میلیون‌ها مشتری به حساب‌های خود دسترسی نداشتند. این رخداد به دلیل تحلیل ناکافی ریسک‌های فنی و داده‌ای بود و در نهایت میلیون‌ها پوند خسارت به بانک تحمیل کرد.

 الزامات قانونی و امنیتی

در عصر بحران های  پیاپی  و اثرگذار و وجود ابهامات فراوان ، تهدیدهای سنگین و قوانین سخت‌گیرانه داده‌ای، نادیده‌گرفتن ریسک‌های حریم خصوصی می‌تواند بسیار پرهزینه باشد. شرکت‌های بزرگ فناوری بارها جریمه‌های میلیاردی به دلیل نقض حریم خصوصی پرداخت کرده‌اند. تحلیل ریسک در اینجا نقشی حیاتی در پیشگیری از جرایم و حفاظت از برند ایفا می‌کند.

تصمیم‌گیری استراتژیک

هیات مدیره و مدیران ارشد برای تصمیم گیری درباره پروژه های تحول دیجیتال نیازمند تصویری روشن از فرصت ها و تهدیدها هستند، تحلیل ریسک این تصویر را ارایه می کند و به آنها امکان می دهد منابع محدود خود را به پروژه هایی تخصیص دهند که بیشترین احتمال موفقیت و ارزش آفرینی را دارند

مدیران ارشد بدون یک ارزیابی جامع ریسک، قادر به تصمیم‌گیری آگاهانه درباره تخصیص منابع نیستند. به‌عنوان مثال، برخی بانک‌های جهانی تصمیم به تأخیر در سرمایه‌گذاری کلان روی بلاک‌چین گرفتند، چرا که تحلیل ریسک‌های قانونی و عملیاتی نشان داد هنوز زمان برای ورود گسترده به این حوزه مناسب نیست.

مهم‌ترین ریسک‌های تحول دیجیتال در سازمان های جهان

ریسک‌های فنی و زیرساختی

فناوری ستون فقرات تحول دیجیتال است. هرگونه خطا در انتخاب یا پیاده‌سازی فناوری می‌تواند پروژه را زمین‌گیر کند. عدم سازگاری سیستم‌های جدید با زیرساخت‌های قدیمی، مشکلات مقیاس‌پذیری یا پیچیدگی در یکپارچه‌سازی، نمونه‌هایی از این ریسک‌ها هستند. حوزه های تحولی جدید مانند هوش مصنوعی معمولا در مقیاس کاربری بالا اقتصادی می شوند و طبیعتا در آن مقیاس زیرساخت های پردازشی بسیار قوی به کار می آید که متناسفانه هنوز ظرفیت های کافی از آن در کشور وجود ندارد و نیازمند سرمایه گذاری و تمرکز کافی حاکمیتی است.

 ریسک‌های داده و کیفیت اطلاعات

تحول دیجیتال بدون داده بی‌معناست. اگر داده‌ها ناقص، ناسازگار یا فاقد یکپارچگی باشند، تصمیمات مدیریتی و خروجی‌های فناورانه (مانند مدل‌های هوش مصنوعی) بی‌اعتبار خواهند شد. داده‌های معیوب نه‌تنها مانع ارزش‌آفرینی‌اند، بلکه می‌توانند به تصمیم‌گیری‌های نادرست منجر شوند. صرف وجود دادگان نیز کارگشا نیست بلکه نوعی از دادگان ساخت یافته و متناسب سازی شده مورد نیاز است که برخورداری شرکت ها از این نوع اطلاعات معمولا در شرکت های کشور ما دشوار است زیرا عمر سیستم های اطلاعاتی جامع و یکپارچه در سازمان های ما کم است و شرکت های اندکی از آن برخوردارند از این رو اطلاعات معمولا اندک یا پراکنده است.

ریسک‌های امنیتی و حریم خصوصی

افزایش وابستگی به فناوری، سطح حملات سایبری و تهدیدهای امنیتی را گسترش می‌دهد. نشت داده مشتریان، حملات باج‌افزاری یا سوءاستفاده از آسیب‌پذیری‌های نرم‌افزاری می‌تواند خسارت‌های سنگین مالی و اعتباری و امنیتی به بار آورد. علاوه بر این، رعایت مقرراتی مانند پدافند غیرعامل، افتا یا قوانین حریم خصوصی یا مقررات داخلی سازمان ضرورتی اجتناب‌ناپذیر است. در حوزه های جدیدی از تحول دیجیتال مانند کاربری راه حل های هوش مصنوعی به دلیل ابهامات و ناشناخته بودن نسبی همه ابعاد آن مانند الگوریتم های مورد استفاده در راه حل های زبان طبیعی یا مدل های زبانی بزرگ در کشور ما این ریسک ها می تواند قابل توجه و پرمخاطره باشد.

ریسک‌های قانونی و انطباقی

تحول دیجیتال در خلأ قانونی رخ نمی‌دهد. هر تغییر فناورانه ممکن است پیامدهای حقوقی یا تنظیم‌گری در پی داشته باشد. نقض حقوق مالکیت فکری، عدم رعایت الزامات گزارش‌دهی یا عدم انطباق با استانداردهای ملی، صنعتی و درون سازمانی و نیازمندی های ذی اثران مهم شرکت ها می‌تواند سازمان را در معرض دعاوی قضایی و جریمه‌های سنگین قرار دهد.

 ریسک‌های تجاری و بازار

یکی از جدی‌ترین تهدیدها این است که پروژه‌های دیجیتال با نیازهای واقعی بازار هم‌راستا نباشند. سرمایه‌گذاری بر روی فناوری‌هایی که مشتریان حاضر به استفاده از آن‌ها نیستند، به اتلاف منابع و فرصت‌های از دست رفته منجر می‌شود. همچنین تغییرات ناگهانی رقبا یا شرایط اقتصادی می‌تواند ارزش پیش‌بینی‌شده پروژه را بی‌اثر کند.

ریسک‌های مالی و بودجه‌ای

تخمین‌های خوش‌بینانه درباره هزینه‌ها یا زمان‌بندی پروژه می‌تواند به فاجعه منجر شود. افزایش هزینه‌های پنهان، نیاز به سرمایه‌گذاری‌های اضافی برای نگهداری یا آموزش و کاهش بازده سرمایه‌گذاری، از ریسک‌های مالی رایج در پروژه‌های دیجیتال است.

ریسک‌های انسانی و فرهنگی

فناوری هرچقدر هم پیشرفته باشد، موفقیت نهایی به انسان‌ها بستگی دارد. مقاومت کارکنان در برابر تغییر، کمبود مهارت‌های دیجیتال و از دست رفتن نیروهای کلیدی از مهم‌ترین ریسک‌های انسانی است. فرهنگ سازمانی که تغییرپذیری و یادگیری را حمایت نکند، عملاً سد راه تحول دیجیتال خواهد بود.

 ریسک‌های مدیریتی و حاکمیتی

ابهام در نقش‌ها و مسئولیت‌ها، ضعف در ساختار تصمیم‌گیری و نبود حاکمیت داده یا فناوری، از ریسک‌های مدیریتی هستند که به‌سادگی می‌توانند پروژه را منحرف کنند. نبود یک رهبری قوی و یکپارچه، احتمال شکست را چند برابر می‌کند.

با این توضیحات به خوبی روشن است که حوزه تحول دیجیتال قلمروای بسیار جذاب و البته پر مخاطره است رویکردی که نیازمند استراتژی دقیق، صحیح و شفاف است و پیش نیاز دستیابی به آن راهبرد، درک عمیق و دقیق از ریسک های مثبت و منفی فناوری ها، فرهنگ و فرایندهای تحول دیجیتال در سازمان و از آن گسترده تر در زنجیره تامین و اکوسیستمی است که شرکت ها در آن ایفای نقش می کنند.

نوشته حسین نوریان ، مشاور مدیریت استراتژیک با رویکرد تحول دیجیتال

منتشر شده در سرمقاله دنیای اقتصاد اصفهان

این مقالات را هم مطالعه نمایید

دلایل شکست در تحول دیجیتال

الزامات تحول دیجیتال